Rządzący planują przeprowadzić reformę dotyczącą między innymi zwolnień L-4. Niestety projekt ten spotkał się z bardzo poważną krytyką praktycznie wszystkich opiniujących go ekspertów, stąd też spodziewać się należy, iż w takiej zaproponowanej właśnie wersji raczej nie wejdzie on w życie.
O czym zatem warto wiedzieć w kontekście potencjalnej reformy dotyczącej zwolnień L-4?
Na portalu Rządowego Centrum Legislacji ukazały się niedawno opinie oraz uwagi do projektu nowelizacji kilkunastu ustaw, a w tym o systemie ubezpieczeń społecznych, zasiłkowej i emerytalnej. Autorem zmian są urzędnicy Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, którzy pragną uzupełnić oraz zaktualizować przestarzałe regulacje z ponad 20 aktów prawnych. Pakiet ten bazuje tak naprawdę na dwóch filarach, mianowicie:
- zmianach w orzecznictwie ZUS na potrzeby świadczeń z ubezpieczenia społecznego, rentowego, inwalidów i niepełnosprawnych
- korektach wykorzystania zwolnień lekarskich.
Zasadniczo w odniesieniu do reformy orzecznictwa ZUS w projekcie przewiduje się:
- likwidację komisji lekarskich jako drugiej instancji w orzecznictwie ZUS, a w postępowaniu odwoławczym będzie orzekał lekarz orzecznik
- dopuszczenie fizjoterapeutów do orzekania w sprawach prewencji rentowej oraz pielęgniarek w sprawach dotyczących niezdolności do samodzielnej egzystencji
- wyznaczenie 30-dniowego terminu od dnia wpływu wniosku na wydanie orzeczenia
- pozwolenie na zatrudnianie lekarzy orzeczników ZUS na podstawie umów cywilnoprawnych
- przebudowę organizacyjną systemu w drodze konsolidacji centrów orzeczniczych
Z kolei w odniesieniu do reformy wykorzystania zwolnień lekarskich w projekcie przewiduje się:
- pozwolenie rekonwalescentowi na wykonywanie incydentalnych czynności, których podjęcia podczas zwolnienia lekarskiego wymagają istotne okoliczności
- odebranie zasiłku choremu, który w momencie kontroli nie będzie przebywał w miejscu podanym na druku ZUS ZLA, bądź w zawiadomieniu o zmianie tego adresu, chyba, że wytłumaczy się on względami zdrowotnymi lub podjęciem czynności incydentalnych, wymuszonych istotnymi okolicznościami
- akceptację przybywania przez chorego za granicą w państwach Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii i innych powiązanych z Polską umowami międzynarodowymi, pod warunkiem podania ZUS tamtejszego adresu, a w pozostałych państwach – dodatkowo, jeśli takie są zalecenia lekarza
- w zwolnieniu L-4 wystawianym zatrudnionemu w dwóch miejscach lekarz będzie mógł zastrzec, że może on wykonywać pracę w ramach drugiego tytułu, chociażby w ramach zlecenia
W powyższym aspekcie z dość poważną krytyką spotkał się zwłaszcza pomysł wyposażenia niektórych specjalistów, wykonujących samodzielne zawody medyczne, w możliwość wydawania orzeczeń dla potrzeb ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Zgodnie bowiem z projektem autorstwa urzędników resortu pracy fizjoterapeuta ma to robić w sprawie skierowania na rehabilitację leczniczą, w ramach prewencji rentowej, a pielęgniarka w kwestiach stwierdzenia niezdolności do samodzielnej egzystencji. Jak jednak podkreśla prof. Anna Wilmowska-Pietruszyńska, prezes Polskiego Towarzystwa Orzecznictwa Lekarskiego, rehabilitacja jest pojęciem znacznie szerszym od fizjoterapii, a kierowani na nią ubezpieczeni są zwykle obciążeni wieloma chorobami, stąd też jedynie lekarz posiada odpowiednie kompetencje do wystawienia takowych orzeczeń. Zdaniem z kolei urzędników Ministerstwa Zdrowia w projekcie należy wskazać wprost o jakie samodzielne zawody medyczne chodzi, bowiem pojęcie to obejmuje również położne, farmaceutów, diagnostów laboratoryjnych i ratowników medycznych, a bez uściślenia powodować będzie wątpliwości interpretacyjne.
Z dużą krytyką mierzy się również postulat likwidacji komisji lekarskich złożonych z trzech lekarzy z różnych dziedzin medycyny, sporządzających orzeczenia w II instancji i zastąpienie ich jednym lekarzem wyznaczanym przez Głównego Lekarza Orzecznika ZUS. Niestety zdaniem ekspertów nie będzie tutaj już mowy o bezstronności, podwładny będzie oceniał decyzję swojego przełożonego, a zatem osoby, która decyduje o wynagrodzeniach swoich pracowników, jak i również o premiach. Obecnie bowiem członkowie komisji lekarskiej nie są w ogóle zależni od Głównego Lekarza Orzecznika ZUS, a ich petentem jest zwykły człowiek z wieloma schorzeniami. Stąd też pojedynczy lekarz nie będzie w stanie w sposób holistyczny ocenić jego stan zdrowia, a tym samym po zmianach dwuinstancyjne postępowanie orzecznicze zostanie zatem jedynie na papierze.
Kolejne zastrzeżenia dotyczą również planowanego dodatkowego zatrudnienia w systemie orzecznictwa ZUS 112 lekarzy oraz specjalistów wykonujących zawody medyczne na umowach cywilnoprawnych. Tutaj koncepcja pozwolenia na ich angaż na podstawie umów cywilnych uznana została za wysoce kontrowersyjną, a znacznie lepszy warunek przyjęcia takiej osoby na umowę o pracę w ZUS nie tylko podkreśla doniosłą rolę społeczną lekarzy orzeczników, ale także stanowi jedną z gwarancji ich bezstronności przy wykonywaniu swoich zadań.
Jakie jeszcze zastrzeżenia budzą projektowane zmiany przepisów?
Generalnie poważne zastrzeżenia dotyczą również umożliwienia choremu wyjazdu do dowolnego kraju unijnego, które będzie obwarowane jedynie podaniem zagranicznego miejsca pobytu. Niestety jest to prosta droga do nadużyć w wykorzystaniu niedyspozycji zdrowotnej, płatnej przez państwo, do podróży w celach turystycznych i relaksacyjnych. Możliwość kontroli przez ZUS krótkoterminowych zwolnień lekarskich spędzanych za granicą będzie w tym momencie iluzoryczna i w tym zakresie przedstawiciele Ministerstwa Finansów rekomendują wycofanie się z tej propozycji lub jej ograniczenie do ściśle określonych sytuacji, zalecanych przez lekarza czy też szczególnie uzasadnionych względami rodzinnymi.
Pomysł ten skrytykowali również przedstawiciele Naczelnej Rady Lekarskiej, podkreślając, że zadaniem lekarza jest określenie czasowej niezdolności pacjenta do pracy ze względu na stan zdrowia, a nie rozpatrywanie możliwości prowadzenia kontroli ZUS poza granicami kraju.
Kolejny pomysł budzący zastrzeżenia dotyczy pozwolenia choremu na wykonywanie incydentalnych czynności, których podjęcia podczas trwania zwolnienia lekarskiego wymagają istotne okoliczności, jak chociażby podpisanie rachunku czy podpisanie listy płac. Ponadto kolejny, grożący odebraniem zasiłku za przebywanie przez rekonwalescenta w innym miejscu niż podane na druku ZUS ZLA lub w zawiadomieniu o zmianie tego adresu. Tutaj zainteresowany będzie mógł wybronić się przed tą sankcją, wykazując podjęcie czynności incydentalnych, wymuszonych istotnymi okolicznościami. W opinii urzędników ZUS niedookreślone sformułowania projektu nowelizacji przepisów nie usuwają istniejących wątpliwości, a wręcz przeciwnie, wymagają w przyszłości wypracowania nowej linii orzeczniczej. Tutaj bowiem konieczne będzie sformułowanie ramowych kryteriów, które pozwolą na odróżnienie czynności incydentalnych od zabronionej pracy zarobkowej, bowiem inaczej trudno będzie organowi rentowemu podjąć decyzję co do prawidłowości wykorzystania zwolnienia lekarskiego, a spory wręcz zakorkują wokandy sądowe.
Jednakże najwięcej wątpliwości wzbudza postulat, by w zaświadczeniu lekarskim, sporządzanym dla zatrudnionego w kilku miejscach, lekarz ewentualnie zastrzegał, czy osoba taka może pracować w innym zakładzie pracy, gdzie przykładowo etatowemu aktorowi, który złamał rękę, pozwoli się na prowadzenie zdalnych wykładów dla uczelni artystycznej. Zdaniem urzędników ZUS w projekcie ów postulat został odzwierciedlony nazbyt ogólnie i spowoduje trudności z jego realizacją, zwłaszcza przez medyków. Podczas wizyty bowiem lekarz nie dysponuje żadnymi danymi na temat warunków świadczenia drugiej pracy przez chorego, stąd też nie ma możliwości obiektywnej weryfikacji, czy jest on zdolny do jej wykonywania czy też nie. To niestety krok w złą stronę, który zwiększa i tak już nadmierne obciążenie biurokratyczne lekarzy.
Generalnie eksperci oceniają, iż trudno w zaproponowanym pakiecie zmian doszukiwać się pozytywów, a sam projekt jest istotnym zagrożeniem dla jakości orzecznictwa lekarskiego ZUS i niewątpliwie przyczyni się do zwiększenia wydatków na te cele. Z drugiej strony przedstawiciele resortu pracy bronią tego projektu, tłumacząc, iż przeszedł on szerokie konsultacje społeczne i opiniowanie, a po analizie zgłoszonych uwag został zmodyfikowany i przekazany do rozpatrzenia przez Komitet Rady Ministrów do spraw Cyfryzacji.
Podsumowując, bardzo negatywne opinie zbiera projekt nowelizacji kilkunastu ustaw, dotyczący dwóch zagadnień, związanych z orzecznictwem ZUS oraz wykorzystywaniem zwolnień lekarskich. Lista zgłaszanych zastrzeżeń jest tutaj nad wyraz długa i trudno dziś jednoznacznie oceniać, czy ma on szansę wejść w życie w zaproponowanym przez urzędników Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej kształcie, czy też będzie on istotnie modernizowany. Na ten moment nie ma zgody nawet pośród rządzących na wejście projektowanych przepisów w życie w obecnym kształcie.
