Niewątpliwie ciekawym zagadnieniem jest obecnie sytuacja dziecka, które być może powinno mieć więcej praw w kontekście swego leczenia. W tym aspekcie rzeczniczka praw dziecka podkreśla, iż jej zdaniem dzieci powinny móc samodzielnie korzystać z bezpłatnej pomocy prawnej, a więc należy to zapisać w ustawie. A z kolei przedstawiciele Ministerstwa Sprawiedliwości uważają, że takie przepisy obowiązują już teraz, lecz pytanie jednak, czy są one wystarczające.
O czym zatem powinniśmy wiedzieć w kontekście uprawnień dzieci do korzystania z bezpłatnej pomocy prawnej czy też decydowania o swym leczeniu?
Zasadniczo dziecko może również potrzebować pomocy prawnej i uznała tak rzeczniczka praw dziecka, Monika Horna-Cieślak i do projektu nowelizacji ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej zgłosiła uwagę, iż przedmiotem porad mogą być prawa i obowiązki małoletnich, którzy mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a więc są osobami uprawnionymi do podjęcia niektórych czynności prawnych oraz samodzielnej decyzji o tym, jakie mają one być.
W powyższym aspekcie przedstawiciele Ministerstwa Sprawiedliwości owych uwag nie uwzględnili, podkreślając, iż uwaga ta wykracza poza nowelizację, a poza tym, pomimo braku wpisania wprost w ustawie dostępu do systemu dla osób posiadających ograniczoną zdolność do czynności prawnych, osoby poniżej 18-tego roku życia są uprawnione do korzystania z systemu nieodpłatnej pomocy prawnej.
Jolanta Budzowska, radca prawny reprezentujący poszkodowanych pacjentów, podkreśla, iż szczególnym przypadkiem, gdzie małoletni mogą potrzebować dostępu do bezpłatnej pomocy prawnej są sytuacje dostępu do świadczeń zdrowotnych, a już szczególnie, gdy dorośli ograniczają małoletnim dostęp do leczenia, chociażby z powodu korzystania z alternatywnych sposobów leczenia, czym narażają dzieci na negatywne skutki zdrowotne, bądź też nie wywiązują się z obowiązków rodzicielskich, ograniczając dzieciom dostęp do opieki zdrowotnej, jak chociażby w zakresie badań okresowych czy też szczepień. Obecnie bowiem wyrażania samodzielnej zgody na szczepienie zabrania dzieciom kodeks rodzinny.
Jak dostrzega Błażej Kmieciak, profesor Akademii Pedagogiki Specjalnej, główny koordynator do spraw ochrony zdrowia psychicznego w biurze Rzecznika Praw Obywatelskich, w polskim prawie medycznym dziecko nie może samodzielnie decydować o leczeniu. W sytuacji zagrożenia życia bądź też zdrowia lekarze mogą albo działać natychmiast, informując później sąd, bądź, jeśli czas na to pozwala, wystąpić do sądu rodzinnego lub opiekuńczego o tak zwaną zgodę zastępczą.
Istotnym jest, iż zgodnie z polskim prawem medycznym, osoba małoletnia nie podejmuje decyzji samodzielnie, choć od 16-tego roku życia może współdecydować z rodzicami, a w przypadku zabiegu eksperymentalnego lub przerwania ciąży, już od 14-tego roku życia jego zdanie musi być obowiązkowo wysłuchane.
Podkreślić należy, iż cezura 16-tego roku życia pojawia się chociażby w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego, ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawie o prawach pacjenta i rzeczniku praw pacjenta. Mowa jest tutaj o tak zwanej zgodzie kumulatywnej, czyli wspólnej zgodzie dziecka i jego rodziców. Jednocześnie nie ma w Polsce przepisów przyznających dziecku pełną, samodzielną decyzyjność, a wyjątkiem była krótko sytuacja z preparatem EllaOne, który mogły kupić 15-latki bez wiedzy rodziców. To jednak budziło wątpliwości natury prawnej, bowiem zgodnie z kodeksem cywilnym i rodzinnym, dziecko nie ma uprawnień do podejmowania takich decyzji samodzielnie.
Jak zatem jeszcze spojrzeć na zagadnienie podejmowania przez dzieci samodzielnych decyzji w kontekście chociażby leczenia?
Otóż jak dostrzega Grzegorz Wiaderek, prawnik oraz prezes zarządu i współzałożyciel INPRIS, niewątpliwie umożliwienie dzieciom korzystania z bezpłatnej pomocy prawnej mogłoby być realnym wsparciem, chociażby w konfliktach szkolnych, sytuacjach przemocowych, problemach z uzyskaniem stypendium lub też dla najmłodszych, którzy nie mają rodziców, a odziedziczyli majątek. Zdarzają się ponadto sytuacje, iż opiekunowie prawni, pomimo dobrych chęci, nie są w stanie pomóc dziecku.
Jednocześnie pamiętać należy, iż wiele takich spraw wykracza poza samo prawo, dotycząc również kwestii psychologicznych czy też społecznych, stąd też wsparcie dla młodych powinno mieć charakter szerszy, nie ograniczając się jedynie do porady prawnej.
Aktualne przepisy nie wykluczają by z systemu darmowej pomocy prawnej korzystały osoby poniżej 18-tego roku życia i jest to możliwe, a takie przypadki są nawet uwzględniane w statystykach. Lecz zasadniczo jest to śladowa liczba, bowiem albo młodzi nie wiedzą o takiej możliwości, albo nie czują potrzeby, by z niej skorzystać.
Niewątpliwie zatem zmiana przepisów proponowana przez rzeczniczkę praw dziecka jest krokiem w dobrą stronę, lecz może być krokiem niewystarczającym, gdy nie będzie jej towarzyszyć realne zwiększenie świadomości swoich praw przez dzieci oraz zaufania do całego systemu.
Z kolei dr Paweł Kobes z Instytutu Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego zauważa, iż zmiana przepisów jest potrzebna, bo może realnie wpłynąć na zmianę myślenia o dzieciach, jako uczestnikach obrotu prawnego. Obecnie bowiem dominuje przekonanie, że dzieci mają jedynie prawa, ale już nie obowiązki, czy też świadomość konsekwencji własnych działań. Przykładowo, gdy dziecko uważa, że odebranie mu telefonu przez rodzica to naruszenie jego praw i zgłasza się do pogotowia opiekuńczego, sprawa nabiera poważnych konsekwencji, a dziecko może zostać tam zatrzymane do czasu wyjaśnienia sytuacji. Takie doświadczenia pokazują niestety, iż potrzebna jest tutaj edukacja prawna najmłodszych.
O czym jeszcze warto wspomnieć w kontekście uprawnień dzieci do korzystania z pomocy prawnej w zakresie leczenia?
Jak dostrzega Jolanta Budzowska, niewątpliwie każdy, bez względu na wiek, może być pacjentem, lecz ustawa o prawach pacjenta i rzeczniku praw pacjenta nie traktuje podmiotowo osób poniżej 16-tego roku życia. Tutaj bowiem wystarczająca jest jedynie zgoda na udzielenie świadczenia zdrowotnego przez przedstawiciela ustawowego i on również otrzyma informacje o stanie zdrowia pacjenta. Taki stan prawny niewątpliwie może być mylący dla młodych osób, świadomych choćby, iż na gruncie kodeksu cywilnego nabywają one ograniczoną zdolność do czynności prawnych z ukończeniem 13-tego roku życia. Ustawodawca przewidział tutaj raptem trzy dodatkowe sytuacje, gdy konieczna jest również zgoda małoletniego pacjenta, który ukończył 13 lat, a mianowicie w odniesieniu do:
- przerwania ciąży
- pobrania szpiku lub komórek krwiotwórczych krwi obwodowej
- udziału w eksperymencie medycznym
Niewątpliwie wydaje się zatem, iż osoby pomiędzy 13-tym, a 16-tym rokiem życia powinny mieć dostęp do bezpłatnej pomocy prawnej, co zwiększyłoby ich bezpieczeństwo w aspekcie chociażby udzielanych świadczeń zdrowotnych. A tym bardziej wsparcia mogą tutaj potrzebować osoby pomiędzy 16-tym, a 18-tym rokiem życia, bowiem ustawodawca przewidział konieczność uzyskania zgody kumulatywnej pacjenta oraz przedstawiciela ustawowego, a w sytuacji, gdy przedstawiciel ustawowy udzieli zgody, pacjent ma prawo do wyrażenia sprzeciwu i wówczas ostateczną decyzję podjąć powinien sąd opiekuńczy.
Podsumowując, być może już wkrótce dojdzie do zmian w odniesieniu do uprawnień dzieci odnośnie do skorzystania z bezpłatnej pomocy prawnej. Zapisu takiego domaga się rzeczniczka praw dziecka, a sytuacją, która może obrazować taką właśnie potrzebę, jest chociażby aspekt leczenia czy też udzielania świadczeń medycznych. Tutaj bowiem mamy do czynienia z sytuacjami, gdzie opiekunowie prawni utrudniają dostęp do świadczeń zdrowotnych, narażając dzieci na negatywne skutki zdrowotne, bądź też nie wywiązują się z obowiązków rodzicielskich, ograniczając dostęp do opieki zdrowotnej, chociażby w postaci badań okresowych czy też szczepień. Niewątpliwie zatem zmiana prawa w tym aspekcie byłaby krokiem w dobrym kierunku, lecz należałoby się zastanowić, czy sama pomoc prawna jest tutaj wystarczająca, bowiem być może warto byłoby również poszerzyć to o pomoc psychologiczną czy też związaną z kwestiami społecznymi.
