Nadużywanie zwolnień chorobowych staje się coraz większym problemem polskiej gospodarki. W tym kontekście bowiem pracodawcy mają coraz trudniej, bowiem nie dość, że nadal muszą mierzyć się z istotnym deficytem rąk do pracy, to jeszcze pracownicy coraz częściej korzystają ze zwolnień chorobowych. W tym aspekcie w roku obecnym lekarze wystawili już ponad 10,0 mln zwolnień lekarskich.
O czym zatem powinniśmy wiedzieć w kontekście nadużywania zwolnień lekarskich?
W okresie od stycznia do maja 2025 roku lekarze wystawili o niemal 9,0% więcej zwolnień chorobowych, aniżeli przed rokiem, gdy było ich 9,3 mln sztuk. Tym samym ich liczba w tym samym czasie przekroczyła 10,0 mln sztuk, jak wynika z analizy danych udostępnionych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
W powyższym aspekcie prof. Krzysztof J. Filipiak, prezes Polskiego Towarzystwa Postępów Medycyny – Medycyna XXI, analizując przyczyny takiego stanu rzeczy wskazuje na długo trwające okresy grypy oraz innych wirusowych chorób układu oddechowego. W tym zakresie niestety po okresie epidemii COVID-19, gdzie mamy do czynienia z osłabionym układem immunologicznym, mamy zjawisko wzrostu innych zakażeń wirusowych, jak chociażby RSV. A do tego wszystkiego niestety jako społeczeństwo często pracujemy też ponad miarę, słabo wypoczywamy, żyjemy w stresie, przez co też jesteśmy bardziej podatni na zakażenia, a w tym głównie wirusowe.
Taki stan rzeczy potwierdzają dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem w tym roku najczęstszą przyczyną absencji są choroby układu oddechowego i odpowiada za to aż 1,84 mln zwolnień lekarskich. Na drugim miejscu znalazły się urazy i zatrucia, to jest 1,34 mln zwolnień lekarskich, a trzecie miejsce przypadło chorobom układu ruchu i urazom ortopedycznych, za co odpowiada 1,12 mln przypadków.
Jak zauważa Mikołaj Zając, ekspert rynku pracy oraz prezes zarządu Conperio, niewątpliwie znane są przedsiębiorstwa, gdzie odsetek absencji pracowników podwoił się w kolejnych miesiącach, licząc od lutego w stosunku do stycznia tego roku.
Niestety jednak należy być świadomym, iż przedłużający się sezon zachorowań oraz nowe wirusy nie są jedynym powodem tak istotnie rosnącej ilości zwolnień lekarskich. Eksperci bowiem uważają, iż Polacy wciąż wykorzystują zwolnienia chorobowe jako ucieczkę od pracy na wakacje, bez konieczności wykorzystywania do tego celu urlopu wypoczynkowego.
Jak powiem zauważa Mikołaj Zając, niestety do takiego chorowania wręcz doskonale przygotowane są szczególnie osoby starsze, bowiem znają one przepisy prawa pracy, a dzięki temu potrafią łączyć opiekę ze zwolnieniem i z rehabilitacją do tego stopnia, iż są w stanie dotrwać do momentu, aż wejdą w okres chroniony. Istotne jest w tym względzie to, iż nie chodzi tutaj o pracowników fizycznych, ale też i osoby na eksponowanych stanowiskach.
Niestety za taki stan rzeczy odpowiadają również pracodawcy, jak i warunki panujące w zakładzie pracy. W tym zakresie jako przykład można wskazać dwa przedsiębiorstwa, gdzie każde zatrudniała po 3,5 tysiąca osób, z tym, że pierwsze przedsiębiorstwo w sposób rozproszony, prowadząc punkty detaliczne i na każdy przypada około 20 osób. W tym zakresie brak anonimowości sprawia, iż ludzie mają większe poczucie odpowiedzialności. Natomiast w drugim przedsiębiorstwie wszyscy pracują w jednym miejscu, a pracodawca sam zakomunikował, że godzi się z absencję chorobową pracowników na poziomie 12,0%. Co ciekawe w tym aspekcie, owa absencja obecnie dokładnie tyle wynosi.
Jak zatem jeszcze spojrzeć należy na zagadnienie związane z nadużywaniem zwolnień chorobowych?
Jak dostrzega dr Katarzyna Kalata, radca prawny oraz specjalistka w dziedzinie prawa pracy oraz ubezpieczeń społecznych w Kancelarii Kalata, niewątpliwie wzrost liczby zwolnień lekarskich o niemal 1,0 mln w roku obecnym świadczy przede wszystkim o tym, iż mamy do czynienia z nadużywaniem zwolnień lekarskich i to na coraz większą skalę. Niestety oznacza to jednocześnie, iż dotychczasowe mechanizmy kontroli oraz odpowiedzialności w systemie zwolnień L-4 są po prostu niewystarczające.
Jej zdaniem tak istotnego przyrostu liczby zwolnień lekarskich w tak krótkim czasie nie można wytłumaczyć wyłącznie wzrostem zachowań czy też stanem zdrowia polskiego społeczeństwa. Zwłaszcza, iż struktura absencji chorobowych w postaci dominacji krótkich, kilkudniowych zwolnień wskazuje niestety na zjawisko wykorzystywania zwolnień L-4 jako substytutu urlopu. Zresztą taki stan rzeczy potwierdzają również kontrole prowadzone ze strony urzędników Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, gdzie co roku tysiące świadczeń chorobowych są wstrzymywane z powodu nadużyć. W tym zakresie z raportu wynika jednocześnie, iż nawet 30-35,0% zwolnień lekarskich jest wykorzystywanych niezgodnie z przeznaczeniem.
Z uwagi na powyższe wręcz pilna jest potrzeba zmian, bowiem skala nadużyć zwolnień lekarskich już teraz prowadzi do realnych i bardzo istotnych strat finansowych, gdzie organ rentowy wstrzymuje wypłatę dziesiątek milionów złotych rocznie. A jednocześnie prowadzi to też do zaburzenia relacji społecznych i to zarówno w przedsiębiorstwach, gdzie lojalni pracownicy są obciążani obowiązkami nieobecnych kolegów, jak i w całym systemie ochrony zdrowia, gdzie rosną kolejki do lekarzy, przy czym głównym powodem jest wyłącznie chęć uzyskania zwolnienia lekarskiego.
Niewątpliwie krokiem w dobrym kierunku byłoby rozszerzenie uprawnień organu rentowego do kontroli, szczególnie wobec większych przedsiębiorstw oraz miejsc pracy, gdzie do tej pory były one rzadkie. Ponadto koniecznością byłoby również wprowadzenie jasnych zasad odnośnie do tego co wolno czynić będąc na zwolnieniu chorobowym, a co stanowi już naruszenie zasad. Obecnie bowiem wielu pracowników nieświadomie łamie zasady, jak chociażby wychodząc z domu, co formalnie może być zakwestionowane.
Niewątpliwie też rozważeniu powinny zostać poddane propozycje częściowych zwolnień lekarskich, jak chociażby L-4 na 50,0% etatu z proporcjonalnym świadczeniem i częściową pracą. Być może właśnie takie zmiany zbliżyłyby cały system do realiów wielu chorób, które nie całkowicie, ale częściowo ograniczają zdolność do pracy. Jeszcze innym pomysłem byłoby też wprowadzenie progów wypłaty zasiłków chorobowych przy powtarzalnych zwolnieniach lekarskich, gdzie chociażby pełna stawka byłaby przy pierwszym zwolnieniu, natomiast niższa przy kolejnym w krótkim odstępie czasu. To niewątpliwie uderzyłoby w tak zwanych seryjnych pracowników korzystających ze zwolnień chorobowych, nie krzywdząc jednorazowych faktycznych przypadków.
O czym jeszcze warto pamiętać w kontekście nadużywania zwolnień chorobowych?
Zdaniem dr Katarzyny Kalata należy również pamiętać o ryzykownych regulacjach zaproponowanych obecnie przez rząd, gdzie w trakcie uzgodnień jest projekt nowelizacji ustawy, która ma wprowadzić zmiany w zasadach korzystania ze zwolnień chorobowych. W tym zakresie za taką ryzykowną regulację uznać należy zezwolenie na pracę zarobkową podczas trwania zwolnienia chorobowego, które w praktyce stać się może furtką do obchodzenia prawa, czy też zgodą na wyjazdy zagraniczne podczas trwania choroby.
W tym aspekcie niestety niezdolność do pracy oraz wyjazd rekreacyjny są trudne do pogodzenia, a w wyjątkowych sytuacjach, jak chociażby dotyczących leczenia klimatycznego, można dopuścić taką możliwość, lecz tylko za zgodą organu rentowego i w przypadkach uzasadnionych medycznie.
W powyższym aspekcie prof. Krzysztof J. Filipiak podkreśla, iż niezwykle istotne byłoby zwiększenie działań edukacyjnych. W Polsce bowiem niestety nadal poważnie kuleje edukacja zdrowotna, która nie jest obowiązkowa w szkołach, przez co Polacy nie wiedzą jak właściwie dbać o swoje zdrowie.
Ponadto jest to też szczególnie trudne z perspektywy kraju, gdzie dopiero zabieramy się za rynek znachorów, lecz robić to niestety musimy. Należy mieć świadomość, iż często dobrze wykształceni ludzie dziwią się dowiadując się od lekarza, że istnieje coś takiego jak kalendarz szczepień dorosłych, jak i tego, iż na grypę należy się szczepić co roku, a ponadto należy raz na kilka lat zaszczepić się przeciwko pneumokokom, a w niektórych grupach rozważyć szczepienie przeciw RSV czy też półpaścowi. To wszystko niestety nie jest powszechną wiedzą, a być powinno.
Podsumowując, niestety w ostatnim czasie praktyka nadużywania zwolnień chorobowych przybiera w Polsce coraz większą skalę. Pracodawcy mają coraz trudniej w tym zakresie, bowiem nie dość, że mierzą się oni z deficytem rąk do pracy, to jeszcze niestety pracownicy coraz częściej korzystają ze zwolnień chorobowych. Niewątpliwie przyczyną takiego stanu rzeczy może być kwestia słabszej odporności społeczeństwa na wirusy po okresie epidemii COVID-19, jednakże coraz częściej okazuje się, iż pracownicy nadużywają owych zwolnień, traktując je jako dodatkowe dni urlopu. W tym aspekcie pomysłów na zmianę sytuacji jest tutaj niewątpliwie sporo, natomiast pewne jest jedno – należy w możliwie szybkim czasie wprowadzić zmiany w prawie, aby nadużywanie zwolnień chorobowych nie było nagminne i tak łatwe, jak ma to miejsce obecnie.
