Niestety nadal nie osiągnięto kompromisu w zakresie zmian w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego. W tym kontekście tracą na tym przede wszystkim pacjenci, bowiem zmiana przepisów jest tutaj niebywale potrzebna.
O jakim zatem kompromisie warto wiedzieć w kontekście ustawy dotyczącej ochrony zdrowia psychicznego?
Zasadniczo projekt nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego w październiku 2025 roku urzędnicy Ministerstwa Zdrowia skierowali do konsultacji. Niestety projekt ten podzielił środowisko psychiatrów i od kilku miesięcy resort zdrowia nie może uzgodnić z ekspertami ostatecznego kierunku zmian w prawie, które są z kolei wielce potrzebne.
Jak zauważa Anna Śremska, prezes Związku Pracodawców Opieki Psychiatrycznej i Leczenia Uzależnień oraz dyrektor szpitala im. Babińskiego w Łodzi, niewątpliwie zaproponowana przez urzędników Ministerstwa Zdrowia nowelizacja rodzi wiele emocji, a wypracowanie jednolitego stanowiska będzie niebywale trudne. Generalnie wszyscy tutaj zgadzają się co do jednego, a mianowicie, iż ustawa musi zostać poprawiona, bowiem w aktualnym brzmieniu nie przystaje ona do realiów praktyki klinicznej i do aktualnej organizacji świadczeń w zakresie zdrowia psychicznego.
W tym aspekcie najpilniejszej zmiany wymagają przepisy odnoszące się do przyjęcia pacjenta na leczenie do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody i właśnie one budzą najwięcej emocji. W tym aspekcie chodzi przede wszystkim o hospitalizację osób dorosłych w kryzysie suicydalnym, które mają zaburzone postrzeganie i samobójstwo jawi im się jako jedyne i ostateczne rozwiązanie. Osoby takie nie mogą bowiem wyrazić świadomej zgody na przyjęcie do szpitala, a często wręcz jej same odmawiają, ponieważ dotyczy to sytuacji, gdy ktoś ma ugruntowany zamiar samobójczy i nie chce otrzymać pomocy.
W tym aspekcie psychiatrzy oraz dyrektorzy szpitali psychiatrycznych oczekują przede wszystkim doprecyzowania przepisów, bo obecne regulacje zmuszają część placówek do obchodzenia prawa. W myśl obecnych przepisów, osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody jedynie wówczas, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu choroby psychicznej zagraża ona bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.
W powyższym aspekcie prof. Piotr Gałecki, konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii, podkreśla, że takie brzmienie przepisów nie pozwala na przyjęcie pacjenta bez jego zgody tylko dlatego, że deklaruje zamiar odebrania sobie życia, jeśli brak jest objawów psychotycznych, chociaż jednocześnie z medycznego punktu widzenia hospitalizacja jest konieczna dla ochrony życia i zdrowia tegoż pacjenta.
W przedstawionej przez urzędników Ministerstwa Zdrowia nowelizacji przepisów zaproponowano dodatkową przesłankę, na podstawie której będzie możliwa hospitalizacja bez zgody pacjenta, a mianowicie lekarz będzie mógł przyjąć na leczenie w takim trybie także osobę z zaburzeniami psychotycznymi lub niepełnosprawnością intelektualną. Jednakże przeciwko takiemu zapisowi stanowczo zaprotestował rzecznik praw obywatelskich, który wyraził obawę, że nowe przepisy dadzą państwu zbyt dużą władzę nad osobami z problemami psychicznymi, kosztem ich wolności oraz podstawowych praw.
Niewątpliwie rzecznik praw obywatelskich zdaje sobie sprawę z tego, że czasem lekarze nie mają narzędzi, by zabezpieczyć pacjenta, chociażby będącego w kryzysie samobójczym, a gdy u danej osoby nie ma objawów psychotycznych. Jednak podkreśla on, że zmiany w ustawie muszą uwzględniać realną możliwość kontroli zasadności podejmowania działań o charakterze przymusowym wobec pacjenta.
Jakie jeszcze aspekty porusza najnowszy projekt nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego?
Ważnym jest, iż projekt nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego proponuje również zastąpienie pojęcia „choroby psychicznej” terminem „zaburzenie psychiczne”, które jest znacznie szersze, obejmując chociażby takie aspekty jak lęki, depresje czy też kryzysy. A z kolei według rzecznika praw obywatelskich zmiana taka doprowadzić może do tego, że nie zdefiniowana grupa osób, doświadczających szeroko rozumianych zaburzeń psychicznych, mogłaby być przymusowo hospitalizowana bez ich zgody.
Co ważne, z rzecznikiem praw obywatelskich zgadzają się również niektórzy eksperci psychiatrii, gdzie chociażby Marek Balicki, członek Rady do spraw Zdrowia Psychicznego oraz były minister zdrowia, podkreśla, iż zmiana pojęcia choroby psychicznej na szeroki termin zaburzenia psychicznego, jako przesłanki medycznej do przyjęcia bez zgody pacjenta do szpitala, jest zmianą zbyt daleko idącą, kompletnie nieprzygotowaną i wprowadzaną bez jakichkolwiek analiz w tym aspekcie.
Swoje stanowisko wyrazili również tutaj młodzi lekarze z Porozumienia Rezydentów, którzy zakwestionowali inny zapis proponowanej nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, gdzie mianowicie chodzi o propozycję urzędników resortu zdrowia, by o przyjęciu pacjenta bez zgody decydował „lekarz wyznaczony do tej czynności po osobistym jej zbadaniu i zasięgnięciu opinii drugiego lekarza oraz psychologa”.
W powyższym aspekcie bowiem, zgodnie z obowiązującą obecnie ustawą, pacjenta przyjmuje lekarz po zasięgnięciu w miarę możliwości opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa, stąd też w myśl nowych przepisów, tę ważną dla pacjenta decyzję będzie musiało podjąć dwóch medyków, choć żaden z nich nie będzie musiał być psychiatrą.
Jak jednak podkreśla prof. Piotr Gałecki, obecnie wystarczy opinia jednego lekarza, który może, ale nie musi zasięgnąć konsultacji specjalisty z zakresu psychiatrii, a zatem proponowana przez urzędników resortu zdrowia zmiana zwiększa kontrolę nad przyjęciem pacjenta do szpitala bez jego zgody.
Eksperci podkreślają jednak, że obecnie spełnienie wymogu konsultacji z psychiatrią staje się nierealne, chociażby ze względu na ograniczony zasób specjalistów z tej dziedziny medycyny. Lekarzy psychiatrów jest bowiem zbyt mało, gdzie według danych Naczelnej Izby Lekarskiej, tę specjalizację ma tylko około 5.000 medyków, a tylko do podstawowego zabezpieczenia dyżurów potrzeba ich w ilości około 6.000 specjalistów.
W tym miejscu warto sobie również uświadomić, iż w Polsce z problemami zdrowia psychicznego mierzy się lub może się mierzyć co czwarta osoba, podczas gdy liczba lekarzy psychiatrów pozostaje ograniczona. Jeszcze gorzej jest, gdy spojrzymy na psychiatrię dziecięcą, gdzie raptem 625 lekarzy ma specjalizację psychiatrii dziecięcej, co stanowi wielkość zdecydowanie zbyt małą, w stosunku do potrzeb polskiego społeczeństwa.
Podsumowując, już jesienią roku ubiegłego urzędnicy Ministerstwa Zdrowia przedstawili do konsultacji projekt nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Niestety projekt ten wzbudza duże emocje i podzielił środowisko psychiatrów, gdzie od kilku miesięcy nie można uzgodnić ostatecznego kierunku zmian w prawie, jakie powinny tutaj nastąpić. Tak naprawdę obecnie wszyscy zgadzają się jedynie z tym, iż ustawa musi zostać poprawiona, bo w aktualnym brzmieniu nie przystaje ona do realiów praktyki klinicznej i do aktualnej organizacji świadczeń w zakresie zdrowia psychicznego. Tracą na tym niewątpliwie pacjenci, bowiem zmiana przepisów jest im bardzo potrzebna.
